emre timur

kategorizasyon takıntısı üzerine

eleştireceğim bu şeye insan zihni mi doğası gereği yatkın, yoksa bu, yaklaşık üç bin yıllık batı düşünme geleneğinin bir tuzağı mı, bilmiyorum. dahası, bunu kesin olarak bilebileceğimizi de sanmıyorum. çünkü düşünme dediğimiz şeyin bildiğimiz başlangıçlarından beri bu geleneğin içindeyiz. birkaç cılız, marjinal ya da görece yeni sesi saymazsak, düşünmenin kendisi uzun süre kendi araçlarını yeterince sorgulamadan düşündü.

şimdi eleştirmeye yeltendiğim şey ise bizzat benim de sürekli düştüğüm bir tuzak. başlangıçta üç dört cümleyle söyleyebileceğimi sandığım mesele, kurcaladıkça bütün bir felsefe yapma biçimini kökünden çevirmeye yeltenen bir itiraza dönüştü.

eşya ve hadiseleri yakından, kendi bağlamları içinde incelemek; tikel olanı tikel koşullarıyla değerlendirmek mümkün. bunun karşısında ise evrenselci diyebileceğimiz başka bir bakış var: her kapıyı açacak sihirli anahtarları arayan, göksel ve standart cetveller hazırlayan, her şeyi üzerinde konuşulabilir, sınanabilir ve sınıflandırılabilir hâle getirmeye çalışan bir bakış.

iddiam şu: biz büyük ölçüde ikincisine saplandık.

bu iddia elbette yalnızca bana ait değil. fakat kendi saplanışımı paranteze alarak anlatmam da mümkün değil.

sistemci kimdir?

“sistemci” dediğimde şunu anlayın:

eşya ve hadiseleri kategorize etme, tasnifleme, tanı ve teşhis koyma, isimlendirme eğiliminde olan; fakat bütün bunları yaparken kendisini öğrenme ve keşfetme edimi içinde sanan kişi. kendi gerçekleştirdiği standardizasyon faaliyetini, doğadan bilgi çekip çıkarmak zanneder.

sistemcilerin insaflı olanıyla azmış olanını da buradan ayırabiliriz.

sabahtan akşama kadar onu üçe, bunu beşe ayıran; ayırdığı şeylere yakışıklı isimler verip işin büyük kısmını yaptığını sanan sistemci azmıştır. insaflı sistemci ise tanı ve teşhislerini yalnızca zihnini rahatlatmak, işe nereden başlayacağını bilmek için yapar. fakat karşısında hâlâ çözülmeyi bekleyen doğanın durduğunu bilir.

sistem kurmak aslında masum bir gayeyle başlar: daha iyi anlamak ve ardından işe koyulmak.

sorun şurada başlar: işe koyulmak, tanıların ve teşhislerin tamamlanmasını öylesine uzun süre bekler ki bir noktadan sonra tanı ve teşhis koymak, ilmin kendisiymiş gibi görünmeye başlar.

öğrenme işinde de benzeri olur.

bu anlamda kategorizasyon, bazen son derece sinsi bir zihinsel mastürbasyona dönüşür. uzaktan bakıldığında ciddi, düzenli ve ilmî görünür. insan ayırır, dizer, isim verir, tablolar hazırlar ve büyük bir mesafe katettiğini hisseder.

oysa doğa hâlâ orada, öylece durmaktadır.

bilimin cetveli neden gereklidir?

doğrudan bilim yapmıyorsak, bu sınıflama hamlesinin gerekliliği son derece tartışmalıdır.

bilimsel yöntemin sınıflandırmaya, ölçüye, tanıma ve standardizasyona ihtiyaç duymasının açık bir sebebi vardır: bir şey sınanabilir değilse üzerinde bilimsel olarak çalışmak güçleşir. bilimin ayakta kalabilmek için ortak cetvellere ihtiyacı vardır.

sorun bilimsel devrim ve aydınlanma sonrasında başka alanların da şehvetli bir aşağılık kompleksiyle kendilerini bilim gibi göstermeye başlamasıdır.

akli kıyas, niceliksellik, netlik, sarihlik, ölçüm, tanı ve teşhis gibi özellikleri sırtlanmaya çalışan bilim dışı alanların önemli bir kısmı böylece zehirlendi. buna direnenler ise zamanla ayrıştı.

bir şey, bilimselliği ölçüsünde değerli sayılmaya başladı.

oysa bilimsel olmak, bir şeyi değerli kılmaz.

ölçülebilir kılar.

bu ikisi aynı şey değildir.

bugün sporda bile ölçülebilir araçlarla denetlenemeyen “hareketi hissetmek”, “kas-zihin bağlantısı” gibi niteliksel ifadeler kolaylıkla ciddiyet dışına itilebiliyor. psikoloji ve sosyoloji de kendilerini bilimsel kılabilmek adına zaman zaman asıl meselelerinden uzaklaşabiliyor.

oysa ister münferit insanı ister topluluğu ele alalım: insan davranışı denen şey ne ölçüde bütünüyle ölçülebilir?

edebiyatın başka türlü bilgisi

bilimin karşısına burada bilim düşmanlığını değil, edebiyatı koymak istiyorum.

çünkü edebiyatın elindeki araçlar, insanı tanı, teşhis, liste ve ölçüm zorunluluğundan kurtarır.

edebiyat tikel olanla ilgilenir. tikel olanı kendi bağlamı içinde inceler. inceleyen özneyi ve incelenen şeyi aynı anda gösterebilir. hatta çoğu zaman bunların birbirine nasıl bulaştığını hissettirir.

ve sonra edebiyatı edebiyat yapan o büyük imkân ortaya çıkar:

çelişkiyi olduğu gibi bırakabilmek.

onu mutlaka çözmeye çalışmamak.

bilim açısından çelişki çözülmesi gereken bir problemdir. edebiyat açısından ise çoğu zaman hakikatin vazgeçilmez parçalarından biridir.

belki de bilimsel devrimden en büyük hasarı felsefe aldı. filozoflar felsefeyi giderek daha net, daha keskin, daha tasnifli hâle getirmeye soyunduklarından beri; bir yaşam biçimi, bilgelik pratiği ve varoluş tavrı olarak felsefe ortadan kaybolmasa bile itibarını büyük ölçüde yitirdi.

isim verdiğimiz şeyin içine hapsolmak

kategorize etme saplantısının bilimsel faaliyet dışında ne kadar yabancılaştırıcı olabileceğini şöyle anlatabilirim:

isimlendiririz.

sonra isimlendirmelerimizin içinde yaşamaya başlarız.

daha kötüsü, bir süre sonra bunu yaptığımızı dahi unuturuz.

isimlerimiz dünyamız olur; ardından kelepçemize, nihayet hücremize dönüşür. içlerinden çıkamayız çünkü dışarıda bir dünya bulunduğunu unutmuşuzdur.

gestalt düşüncesinin böyle bir sistem hastalığı çağında ortaya çıkmış olması bu bakımdan manidardır: bütün ile parça arasındaki ilişkinin yanlış anlaşılması sistemciliğin temel problemlerinden biridir.

bütün, parçaların toplamından başka bir şeydir.

biz bunu öylesine unuttuk ki bilimde bile karşımıza çıktığında şaşırıyoruz. atomaltı ölçeklerle uğraşırken atoma, atomla uğraşırken makro boyutlara yabancılaşabiliyoruz. kozmolojiye geçtiğimizde başka kurallar konuşuyoruz. hâlâ “her şeyin teorisi” peşindeyiz.

peki böyle bir teori gerçekten mümkün mü?

belki de mesele teoriyi henüz bulamamış olmamız değil, evrenin böyle tek bir cetvele sığabileceğini baştan varsaymamızdır.

parça bütüne yabancılaşabilir.

bir kelime, içinde bulunduğu cümleden koparıldığında bambaşka bir anlama gelebilir. kelimenin içinden bir harfi cımbızla çekip aldığınızdaysa artık başka bir şeyle karşı karşıyasınızdır.

bütünü bütün yapan, parçaların basitçe toplanması değil; birlikte oluşturdukları haritadır.

bu sebeple parçayı yalnızca yukarıdaki bütüne değil, kendisine benzeyen başka parçalarla kurduğu ilişkilere bakarak da anlamak gerekir.

insanlığın en eski düşünme biçimlerinden biri analojidir. benzerleri benzerlerle anlamaya çalışırız. belki de sonradan küçümsediğimiz bu düşünme biçimi sandığımızdan çok daha güçlüdür.

nedensellik takıntısı

mükemmel sıralanmış dünyanızda nedenlerin tümünü bildiğinizi sansanız bile sonuçtaki hata payı ortadan kalkmaz.

belki işlem hatası yapmadınız.

belki yaklaşımınız kökten yanlış.

eşya ve hadiseleri yalnızca nedenleriyle değil, birlikte göründükleri şeylerle de anlamamız gerekir. her ilişkiyi nedenselliğe çevirmeye çalışmak yerine kimi zaman korelasyonların, birlikteliklerin, örüntülerin ve bağlamların kendisine bakmak gerekir.

çünkü eşya karşıtlıkları, çelişkileri ve ambivalansı kendi bünyesinde bir arada taşır.

bunları ortadan kaldırmak evreni daha iyi anlamak değildir.

evrene karşı daha kör hâle gelmektir.

etiketleri doğaya biz yapıştırırız

bir şeyleri üçe, dörde, beşe ayırmak çoğu zaman doğa için değil, kendimiz için yaptığımız bir iştir. kendi zihinsel noksanlıklarımıza sarahat kazandırmak için etiketler üretiriz.

bunda başlı başına bir problem yoktur.

problem unutkanlık başladığında çıkar.

etiketleri yapıştıran tarafın biz olduğumuzu unutur, doğanın zaten etiketli olduğunu sanmaya başlarız.

etiketleme ile alzheimer birleşiverir.

ayırmanın başka bir zararı da ayrımların keskin, net ve hatta karşıt olduğunu düşünme eğilimidir. oysa doğada karşıtlar birbirine bulaşır. şeyler çoğu zaman bir skalanın üzerindedir. başlangıç ve bitiş noktaları bizim cetvellerimizdeki kadar belirgin değildir.

kendimi doğanın en doğal tasnifini yapan kişi olarak görebilir; satırımı varlığın tam eklem yerlerine indirdiğimi düşünebilirim.

fakat eklemler kıl kalınlığında çizgiler değildir.

üstelik hangi eklemi seçtiğim kadar, satırı eklemin neresine vurduğum da keyfidir.

pusu sayamazsınız

sayının kendisi de doğada bizim düşündüğümüz biçimiyle bulunmaz.

gizemli sayılar, uğurlu sayılar, sihirli oranlar bulmak konusundaki iştahımız da aynı zihinsel eğilimin uzantısıdır.

doğa bulamaçtır.

doğa bulanıktır.

sislidir, pusludur.

pusu sayamazsınız.

sayılabilir olanları sayıp sayılamayanları yok saymaya başladığımızda körleşiriz. ilki bir illüzyon, ikincisi seçici körlüktür; ikisi de hem gözün hem beynin kusurudur.

bir şeyin sayılabilir olması, her zaman o şeyin özüne ilişkin bir özellik değildir. çoğu zaman bizim ona uyguladığımız sayısal sistemin özelliğidir.

sayıyı biz yaratırız ve bazı şeylere başarıyla uygularız. başka bazı şeylerde ise aynı araç işlemez.

dolayısıyla eşyanın sayılabilirliği kadar sayılamazlığı da yalnızca eşya hakkında değil, kullandığımız araçlar hakkında bilgi verir.

cetveller ne zaman kelepçeye dönüşür?

sonuçta eşyayı daha iyi anlayabilmek, düşünme konforumuzu artırmak ve sınırlı zihnimizi desteklemek için yarattığımız kelimeler ve sayılar bir noktadan sonra bize pranga olabilir.

işimizi kolaylaştırmak için ürettiğimiz cetveller, işimizi imkânsızlaştırmaya başlayabilir.

ne zaman?

cetveli bizim yaptığımızı unuttuğumuz zaman.

kelime ve sayıların tarafımızdan yaratıldığı bilgisi cebimizde kalıyorsa problem yoktur. tam tersine, bunlar muazzam araçlardır. bilimi mümkün kılan da budur.

fakat kelimelerin ve sayıların ontolojik statüsünü karıştırır, onları icat ettiğimiz araçlar değil de doğanın içinde bizi bekleyen keşifler olarak görmeye başlarsak düşüncemiz daralır.

bu yanlış kabulle de bilim yapılabilir elbette.

ama yapılan bilim, cetvelimizin rastlantı eseri iyi oturduğu şeylerin bilimi olarak kalabilir.

sistemden bağlama

bilim yapmayan kişi içinse eşyayı, dünyayı, hayatı ve varlığı anlamanın yolları tamamen farklı olabilir.

öncelikle sistemlerden ve sistemcilikten kurtulmak gerekir ki bütün evreni avuçlama iddiasındaki cetveller kırılabilsin.

ardından bağlamla uğraşmak gerekir.

çünkü bağlam yoksa şey kabızdır.

şeyi anlamlı kılan bağlamdır. anlam bağlam içinde kurulur. bu yüzden bağlamı doğru kurabilmek ve her seferinde değişen, titreyen bir şeye baktığımızı bilmek önemlidir.

fakat sistemden kurtulmak, elimizdeki bütün araç gereçleri çöpe atmak demek değildir.

evreni tümüyle açıklama iddiasındaki sistemlerden kurtulduktan sonra bağlama kavramları davet edebiliriz.

kavramlar sistemler kadar kibirli olmak zorunda değildir.

bir kavramın her şeyi açıklama iddiası yoktur. işe yaradığı yer vardır, kenarda beklediği yer vardır. kavram bunu bilir; sırasını tevazuyla bekler.

lazım gelen üç beş kavram.

icap eden üç beş bağlam.

çoğu zaman yeterlidir.

bağlamcının sanatı

bu düşünme biçimi kendisini en iyi edebiyatta gösterir.

edebiyatçı sistemci değildir; bağlamcıdır.

hatta kavramı bile her daim davet etmez. kavramı, imgenin tükendiği yere serpiştirir.

sistemciler gibi antroposentrik ya da antropomorfik olmaktan bütünüyle kurtulmaya çalışmaz; çünkü bunun mümkün olup olmadığından haklı olarak kuşku duyar. tam tersine insanlaştırmayı kimi zaman sonuna kadar götürür. onu köpürtür, görünür kılar ve kendi başına bir anlama aracına dönüştürür.

entelektüeli bağlamdan ve analojiden soğutan esas şey ise ortada sabit bir referansın ve dışsal sınanabilirliğin kalmayacağı korkusudur.

bu korkunun haklı bir tarafı vardır.

bazı zevzekler kendilerini sınanamaz hâle getirmek için bilim karşıtlığına soyunabilir. böylece söylediklerinin yargılanamaz olmasının konforuna kavuşmak isterler.

bu tavrın savunulacak hiçbir tarafı yoktur.

öncelikle bilim karşıtlığının savunulacak bir tarafı yoktur. ikincisi, dışsal anlamda sınanabilir olmak her düşünce için zorunlu olmasa bile ciddi bir düşünce insanı içsel anlamda sürekli bir sınama faaliyeti içindedir.

vargılarını bilimsel anlamda ispatlayamayabilir.

ama sezdirebilir.

sezgi de az şey değildir.

işte sistemcinin küçümsediği yer burasıdır.

bir düşüncenin evrenselleştirilememesi ve dışsal olarak sınanamaması, sistemcinin gözünde onu kolaylıkla değersiz kılar. kopan bütün tantana ispat kaygısından doğar.

oysa ispat, büyük ölçüde ötekini ikna etmek içindir.

kişi kendi zihninde her şeyi sürekli bir mahkeme deliline dönüştürmek zorunda değildir.

belki düşünmenin başka biçimleri de vardır: göstermek, sezdirmek, benzetmek, yakınlaştırmak, bağlama yerleştirmek, çelişkiyi korumak ve kimi zaman bir şeyi çözmeden onunla birlikte kalabilmek.

belki de sorun, cetvellerimizin olması değildir.

sorun, cetvelleri bizim yaptığımızı unutmuş olmamızdır.